Temat i geneza utworu

Nie-Boska komedia jako dramat rodzinny

Nie-Boska komedia jako dramat romantyczny

Synkretyzm rodzajowy w utworze

„Nie-Boska komedia” to dramat romantyczny autorstwa Zygmunta Krasińskiego. Tematem utworu jest historia męża i poety - Hrabiego Henryka, jego skomplikowana relacja z poezją oraz udział w bitwach na czele arystokracji. Początkowym tytułem utworu był „Mąż”. Zygmunt Krasiński jednak postanowił go zmienić nawiązując jednocześnie do „Boskiej Komedii” Dantego. „Nie-Boska Komedia” została wydana anonimowo w roku 1835, w Paryżu. Tytuł sugeruje czytelnikom, że wydarzenia przedstawione w utworze toczą się przeciwko Bogu, wbrew Jego woli. Utwór zawiera swoistą ocenę powstania listopadowego, potępianego przez ojca autora - Wincentego Krasińskiego. Dramat należy traktować jako swego rodzaju samousprawiedliwienie autora za nie wzięcie udziału w powstaniu. W „Nie-Boskiej Komedii” zryw narodowowyzwoleńczy został przedstawiony jako niosący zagładę bunt przeciw porządkowi.

Zygmunt Krasiński

Dwie pierwsze części utworu można określić mianem dramatu rodzinnego. Główny bohater nie jest tu przedstawiany jako mężny rycerz, ale jako mąż oraz poeta. Właśnie ten fakt bezpośrednio przyczynia się do dramatu całej rodziny. Miłość do poezji triumfowała nad szarą prozą życia. Świeżo upieczony mąż musi opierać się wielkim pokusom: pięknej dziewicy, sławie i wizji życia w prawdziwym raju. Niestety główny bohater ulega, co znacznie odczuwa jego rodzina. Mąż szybko rozczarowuje się przyziemnym życiem i postanawia dać upust swojemu egocentryzmowi i egoizmowi zgodziwszy się być na każde skinienie Dziewicy. Przyznaje widmu, że nigdy nie kochał żony, gdyż uważa się za lepszego od niej. Maria prędko zauważa co się dzieje z mężem i popada w obłęd, w konsekwencji czego zmarła. Niestety, chwilę potem zły los postanawia dotknąć także chorobą ich syna (utrata wzroku). Za pychę, arogancję i zaniedbywanie rodziny głównego bohatera spotkała bardzo sroga kara.

Synkretyzm rodzajowy charakteryzuję się połączeniem cech wszystkich rodzajów literackich w jednym utworze. W „Nie-Boskiej komedii” Krasińskiego odnajdziemy zarówno elementy epiki (opis wędrówki Henryka po górach czy zwiedzanie obozu rewolucjonistów), liryki (wypowiadanie się przez Orcia za pomocą poezji), jak i dramatu (podział na sceny, dialogi pomiędzy postaciami oraz monologi).

„Nie-Boską komedię” zalicza się do nurtu dramatów romantycznych. Krasiński w swoim dziele odrzucił „uświęcone” reguły dramatu klasycznego, a także czerpał garściami z innych gatunków literackich (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy). Te odważne zabiegi umożliwiły mu uzyskać zdumiewający efekt. Stworzony przez niego świat pełny jest niepokoju, napięcia, tragedii i piękna.

Elementem charakterystycznym dla polskich dramatów romantycznych (polistopadowych) jest nawiązanie do tematyki narodowej. Nie inaczej jest w „Nie-Boskiej komedii”. Krasiński przedstawił w tej warstwie konflikt pomiędzy klasami społecznymi, który nieodwracalnie prowadzi do rewolucji. Autor odrzucił zasadę trzech jedności. Akcja nie rozgrywa się w przeciągu jednego dnia, ale w ciągu kilkunastu lat. Najlepszym przykładem na to jest postać Orcia, którego w pierwszych scenach nie ma nawet na świecie, a w ostatniej części ginie jako nastolatek. Autor rzadko informuje czytelnika o tym, ile upłynęło czasu pomiędzy opisywanymi wydarzeniami. Niektóre z nich dzieją się niemal równolegle, a inne są zupełnie od siebie oddalone czasowo. Bohaterowie występują w różnych lokacjach i scenach, nie rzadko bardzo odległych od siebie. Utwór pozbawiony jest także jednego głównego wątku. W pierwszych częściach utworu jest mowa o trudnych relacjach Henryka z żoną oraz poezją. Na dalszym etapie dramatu główny bohater przedstawiany jest jako mężny wojownik.

© Bartosz Witkowski 2021